درس گفتار

جمعی بر این باورند که امکان سیر و سلوک در هر دوره و در هر زمان و مکان و شرایطی وجود ندارد و عصر کنونی و جهان مدرن با این شرایط و مقتضیات مکانی و زمانی، بستر لازم برای سیر و سلوک را فراهم نمی کند. این دسته از افراد نگاهی سطحی و ظاهری به سیر و سلوک دارند و گمان می کنند که آداب سلوکیِ قرون و اعصارِ گذشته عیناً باید در اعصار بعدی اجرا شود. اینان اغلب همان دسته از افرادی اند که می پندارند که احکام نیز نباید با مقتضیات زمان و مکان مطابقت پیدا کند و

شکی نیست که نگرش و اندیشه ها مراتب بسیار مختلفی دارند و همه اندیشمندان و همه صاحب نظران در یک مرتبه نیستند اما چگونه می توان اجمالا دریافت که چه کسی از نظر ژرف نگری و دقت نظر، برتر از دیگری است؟ امروز قصد دارم یک قاعده بسیار ساده و درعین حال کارآمد در این باره ارائه کنم، و آن قاعده این است که هرکس که عمیق تر است مخاطبان او و کسانی که سخنان او را دنبال می کنند عمیق ترند و هرکس که سطحی تر است مخاطبان او و کسانی که سخنانش را دنبال می کنند عامی تر

این عده چنین پنداشته اند که عرفان مولوی عرفانی عملی و عرفانی مردمی است، اما عرفان ابن عربی عرفانی نظری و عرفانی ایده آلیستی است . در این میان، این ادعا نیز وجود دارد که عرفانِ مولوی و امثال او در متن زندگی است؛ اما پای ابن عربی روی زمین نیست. در دو یادداشت کوتاه که در چند ماه گذشته نوشته بودم، نقدی براین سخن نگاشتم و امروز قصد دارم که به صورت خلاصه، به این نکته بپردازم که چرا در تعالیم محی الدین، ابن عربی، از آن نوع آموزه های معنوی که در عرفان مولوی و عرفان متصوفه وجود

(ادامه نوشته پیشین) این را هم همه می دانیم که وظیفه سالک این است که هر سخنِ درست و ژرفی را از هر کسی با هر ملیتی بپذیرد و هر سخن ناصحیح یا سطحی را از هر کسی با هر ملیتی مورد نقد قرار دهد. پس اینکه ما به ایرانی بودن یک اندیشه تعصب داشته باشیم روشی ناصحیح است؛ ضمن اینکه گفتیم که در میان ایرانیان نیز از دیرباز تاکنون نگرش های مختلف عرفانی وجود دارد و عرفان در ایران نگرشی واحد و سبک و روشی واحد ندارد.

محی الدین با بیان وجوه مختلف دیدگاه وحدت وجود به مخاطبانش آموخت که مُلک و ملکوت در هم تنیده است و عالَمِ مُلک عین‌ِ عالم ملکوت است . بنابراین، برخلاف تصور عوامانه ای که از عالم ملکوت وجود دارد و گمان می شود که عالم ملکوت در جایی دیگر ورایِ آسمان ها است ملکوت از نظر محی الدین ساحتی است که بر عالم مُلک احاطه دارد و عالم مُلک ظهورِ عالم ملکوت است و احاطه ملکوت به ملک از نوع احاطه ذاتی است، نه از نوع احاطه بیرونی. محی الدین به ما آموخت که عالم ملکوت به لحاظ مرتبه فرایِ

عده ای چنین تصور کرده اند که چون محی الدین قائل به وحدت وجود است پس بر این باور است که مراتبِ مختلفِ موجودات در هستی، و فضیلتِ برخی از آن ها بر برخی دیگر مطرح نیست و همگی جایگاه یکسانی دارند. گرچه محی الدین بیان کرده است که نسبت حضرت حق به همه موجودات یکسان است و قُرب و بُعد برای حضرت حق وجود ندارد یعنی هیچ چیز به حضرت حق دورتر یا نزدیک تر نیست، چون حضرت حق در واقع عین هر چیز است و غیر آن نیست تا دوری و نزدیکی برای حضرت حق معنا داشته باشد؛

صبر در نزد عوام به معنای شکیبایی و تحمل مصائب است؛ و در ادبیات عرفانی، صبر فضیلتی است که شئون مختلفی دارد؛ یعنی یک وجهِ صبر تحملِ مصائب است و وجه دیگر آن خویشتنداری از انجام امور ناشایست است و وجه سومش استقامت و تداوم در انجام امور شایسته و وظایف است. آنچه محی الدین را متمایز از بسیاری می کند این است که چون محی الدین هیچ چیزی را مطلق نمی داند، شکیبایی و استقامت و خویشتنداری را نیز به طور مطلق ، فضیلت نمی داند . از این رو، وی در کتاب فتوحات، مقامی را با عنوان "مقام

انسان موجودی است که از کارهایی که برمی گزیند و انجام می دهد لذت می برد و هر کاری که انجام می دهد و برمی گزیند به نوعی از آن لذت می برد. نمازگزار از نمازش لذت می برد و انفاق مال در راه های خداپسندانه و … نیز با لذت همراه است و هیچ انسانِ سالمی نمی تواند ادعا کند که من بدون اینکه لذت ببرم، اعمال دینی خود را انجام می دهم. به بیان ساده تر ، همان طور که افراد لا ابالی از انجام امور مختلفی لذت می برند افراد خویشتن دار و با تقوا نیز از

معجزه از نظر امام العارفین، محی الدین، دو نوع است: یک نوع کارهایی است که در توان بشر نیست و فقط خدا بر آن قادر است و آگاهی به این نوع معجزه کم و دشوار است. وی از زنده کردن مردگان به عنوان نمونه ای از این نوع معجزه یاد می کند. نوع دیگر معجزه این است که : کاری به طور عادی، امکان وقوع داشته باشد و پیامبری که آن را آورده است ادعا دارد که خداوند همت مردم را از انجام همانندِ این کار باز می دارد و آن ها را منصرف می کند. محی الدین سپس بیان

بسیار از افراد می پندارند که برای رضای خدا کارهایشان را انجام می دهند؛ اما اگر خوب دقت کنند ، می بینند که کارهایشان برای رضای خدا نیست و بر اساس خودخواهی و بر اساس حُبِ نفس (دوست داشتن خود) است. خیلی ها برای جمع کردن ثواب، یا از ترس از عذاب کار خیر را انجام می دهند و این در واقع نوعی خود خواهی است. حتی کسانی که برای دستیابی به کمال روحی یا رسیدن به قرب خدا کارهای خیر را انجام می دهند آن ها نیز به نوعی برای منافع خودشان کار می کنند. البته، فراموش نکنیم که

واژه "مؤمن" یک واژه عربی است که معانی متعددی دارد. یک معنای مؤمن "ایمان آوررنده" یعنی تصدیق کننده حق است. در این معنا مومن کسی است که سخن حق را می پذیرد. معنای دیگر واژه مؤمن "امنیت دهنده" است یعنی یکی از ویژگی های مؤمن راستین این است که سبب امنیت است و مردم با دیدن او و با حضور او، احساس امنیت می کنند. در اخبار معتبر نیز تاکید شده است که کسی که به ظاهر مومن است اما مردم از دست و زبان او در امان نیستند و به حقوق دیگران تجاوز می کند وی مومن واقعی نیست

یکی از ویژگی های بارز مکتب عرفانی محی الدین این است که وی همگان را به رسمیت می شناسد و برای همگان با نگرش های مختلف، احترام قائل است؛ زیرا هیچ کس نیست که به طور کلی مظهر حضرت حق نباشد. او قائل است که افراد مختلف، از نظر ویژگی هایی که برخی به صورت ذاتی، و برخی بر اساس تاثیر محیط و آموزش و … اکتسابی است، با هم فرق دارند؛ و از همین رو، هیچ دو نفری را پیدا نمی کنیم که از نظر نگرش، و از نظر خُلق و خوی و رفتار ، دقیقا عین هم باشند