کعبه و بتخانه در نگاه عارفان

پاسخ:
اگر برخی از اهل سلوک گفته اند که فرقی میان کعبه و بتخانه نیست در یک اعتبار، مقصودشان این است که اگر کسی در بندِ ظاهرِ کعبه باشد، او نیز مانند بت‌پرست، گرفتار حجاب است؛ و اگر کسی نگاهِ باطن بین داشته باشد و صورت‌ها برای او حجاب نباشد و او پشتِ صورت‌ها و ظواهر را ببیند، او چه در کعبه باشد و چه در کنشت و چه در بتکده، همه جا حضور قلب دارد و غافل نیست؛ و در اعتباری دیگر، مقصودشان این است که آن بت پرستِ غافل نیز در واقع، قصدش توجه به حضرت حق بوده است؛ و اگر نتوانسته است نگاه عمیق‌تری داشته باشد، به سبب قصور در ادراک، بوده است؛ و از این رو که منظورِ نظر بت‌پرست نیز حضرت حق بوده است و بتکده محل توجه او به حق بوده است، میان کعبه و بتخانه فرقی نیست؛ هرچند مراتبِ افراد مختلف است.
مولوی با توجه به اعتبار دوم، سروده است:
آن را كه شراب وصل جانان دادند **** در مذهب او كعبه و بتخانه يكيست‏
شیخ بهایی نیز بر همین اساس سروده است: "… مقصود تویی، كعبه و بتخانه بهانه"‏
خواجوی کرمانی نیز در یک بیت، به هر دو اعتبار اشاره کرده است؛ آنجا که سروده است:
گرچه ‌در مذهبِ ‌ما كعبه و بتخانه يكيست
خواجو از كعبه ‌برون آی‌كه‌ بت‌خانۀ ماست
لازم است به این نکته مهم نیز اشاره کنم که وقتی کسی بر اساس اعتباری، سخن می‌گوید ما برای فهم سخن او و برای ارزیابی سخن او حتما باید به اعتبار او توجه داشته باشیم؛ یعنی بدانیم که از چه نظر او چنین می‌گوید.