برای اینکه این موضوع به صورت مختصر و مفید، روشن شود لازم است چند نکته از جمله مشیت و اراده توضیح داده شود. حضرت حق در مقام واحِدیّت یعنی در ساحت اسمایی دارای اراده است و در مقامِ فرا اسمایی دارای مشیت است.
مشیت شامل اموری کلی است. به عنوان مثال، اینکه جهان مدام در حال حرکت است از مشیت اوست. اینکه علم و قدرت و اراده و … در هستی جریان دارد مشیّتِ اوست. سیل و زلزله و توفان و امثال این امور، جزیی از قوانین و نظام هستی است و مبتنی بر مشیت است.
فرق اراده و مشیت این است که مشیت اَحَدیّ التعلق است یعنی یکپارچه است و این طور نیست که به تک تکِ افراد به صورت جزیی، تعلق بگیرد؛ اما اراده عبارت است از تخصیص‌ِ هر مشیت به هر مورد و هر مصداق و هرکس.
بنابراین، سیل و توفان و زلزله از مشیتِ حضرت حق است اما اینکه چه کسی گرفتار سیل و توفان و زلزله شود به اراده حضرت حق است، نه به مشیّتِ حق. پس بر این اساس، اراده امری جزیی است اما مشیت امری کلی است. همچنین، فرق دیگر مشیت و اراده در این است که در مشیت زیادت و نقصان (کم و زیاد) مطرح نیست؛ اما در اراده زیادت و نقصان وجود دارد.
از منظر محی الدین، مشیت مانندِ تابش خورشید و مانند بارشِ باران است. یعنی حضرت حق به لحاظ مشیتِ خود، اصلا در نظر ندارد که به کسی خیر یا شر برساند؛ اما در مقام واحِدیّت و در مرتبه اسمایی که پایین تر از مشیت است، اراده حضرت حق به جزئیات تعلق می گیرد.
نکته مهم تر که محی الدین به آن تاکید دارد این است که اراده حضرت حق در ساحتِ اسمایی تابع استعداد ازلی و عین ثابته هر کس و هرچیز است. به بیان ساده تر، محی الدین قائل است که اگر خوشی یا ناخوشی و خیر و شر به هر کس می رسد، خداوند چنین تقدیری را برای او ننوشته است و این گونه امور مربوط به خودِ هرکس و بر اساس جذبِ او و عین ثابته خودش است؛ و در واقع، اراده حضرت حق این است که چیزی را که هرکس بر اساس استعداد ازلی خود، در پیِ جذبِ آن است به او برساند.